Onbezorgd op vakantie naar de Verenigde Staten?

Schiphol reizigers

 

Deze zomer gaan duizenden Nederlanders op vakantie naar de Verenigde Staten. Helaas is dit niet voor iedereen weggelegd. Op 8 juli jl. werden de Nederlandse cabaretier en leraar Engels Ismail Aghzanay en zijn vriend Othmane Charib door de Verenigde Staten teruggestuurd naar Nederland na een zes uur durende ondervraging. Het zou voor Ismail de eerste keer zijn geweest dat hij New York zou bezoeken en hij keek er erg naar uit. Punt van discussie was volgens Ismail hun ‘religie’. Ze werden teruggestuurd met de boodschap "It doesn't feel good." Othmane werd bovendien onder druk gezet om het wachtwoord van zijn telefoon te geven, wat hij ook deed. Dit laatste overstijgt het onderwerp discriminatie en raakt alle Nederlanders op vakantie of zakenreis naar New York, Boston of San Francisco. De afgelopen tijd heeft de regering van Donald Trump aangekondigd wachtwoorden van e-mail en sociale media van alle buitenlandse reizigers te willen vorderen.

Burgerrechtenorganisatie Kompass sprak met Ismail, een universitair docent privacy en enkele ambtenaren. We zetten voor alle Nederlandse reizigers op een rijtje wat er nu allemaal speelt rondom reizen van Schiphol naar ‘Amerika’. Dit artikel is het begin van een groter onderzoek, aangemeld via onze website. We roepen politici op om de komende tijd goed op te letten welke effecten de nieuwe maatregelen van Trump hebben op Nederlanders en Nederlands grondgebied.

Extreme vetting

Centraal onderdeel in het nieuwe toelatingsbeleid van de VS is “extreme vetting”. Extreme vetting is een vergaande check van iemands achtergrond bij binnenkomst in de Verenigde Staten. Dit kan iemands professionele achtergrond betreffen, maar ook persoonsgevoelige informatie zoals iemand religieuze achtergrond of gedrag op sociale media.

In februari, tijdens een hoorzitting van het Homeland Security Committee van het House of Representatives, zei het hoofd van de Amerikaanse Homeland Security, John Kelly, dat hij wilde weten welke sites je bezoekt en wat je wachtwoorden zijn. “If they don’t want to give us that information, then they don’t come”. John Kelly is sinds kort Chief of Staff van president Trump, een van de belangrijkste posities in het Witte Huis.

De eerste stap naar extreme vetting van de Nederlandse reiziger is al gezet. De Amerikaanse overheid vraagt Nederlanders nu om voorafgaand aan hun reis een digitaal ESTA formulier in te vullen. Op dit formulier vraagt de Amerikaanse regering naar sociale media gegevens zoals je Facebook of Twitter gebruikersnaam. Als je naar Iran op vakantie bent geweest, moet je als Nederlander een veel langere visumprocedure door, maar hoef je nog geen sociale media data te overhandigen. Wat er met de ESTA informatie gebeurd is niet bekend. De privacy van Amerikaanse staatsburgers wordt redelijk beschermd onder het 4e amendement. De vraag is hoe er omgegaan wordt met de informatie en privacy van Nederlandse reizigers.

Pre-clearance op Nederlands grondgebied

Extreme vetting kan ook buiten de VS plaatsvinden. Pre-clearance is het screenen van passagiers op de luchthaven van vertrek door Amerikaanse officials en naar Amerikaanse maatstaven. Het Amerikaanse pre-clearance beleid staat onder toezicht van de US Customs and Border Protection, die weer valt onder het Department of Homeland Security: het ministerie dat viel onder de eerder genoemde John Kelly. Met landen zoals Ierland heeft de VS al een zogenaamde pre-clearance overeenkomst. En daar komt nu gedonder van. De Ierse rechtbanken hebben geen jurisdictie om Amerikaanse beslissingen op Ierse vliegvelden aan te vechten. Ze kunnen niets doen als de Amerikaanse autoriteiten discrimineren op Iers grondgebied.

Let op politici; want hier raakt het ook het Nederlands grondgebied. De Verenigde Staten zijn met Nederland in onderhandeling over een pre-clearance faciliteit op Schiphol. Hier zouden reizigers op Nederlands grondgebied door de Amerikaanse grensbewaking gescreend worden, voordat zij vertrekken naar de VS. De onderhandelingen zijn officieel gestaakt naar aanleiding van de zogenaamde ‘muslim ban’ en het is belangrijk dat dit zo blijft onder het nieuwe kabinet. De vraag is onder welke voorwaarden Nederland de onderhandelingen over dit verdrag herneemt en hoe dan de Nederlandse burgerbelangen op het gebied van privacy en non-discriminatie worden beschermd.

Toch is de pre-clearance al realiteit binnen het Koninkrijk; op Aruba is al een Amerikaanse preclearance faciliteit gerealiseerd. Wat er nu al gebeurt op Schiphol is dat Amerikaanse Air Marshals vragen stellen. De Air Marshals adviseren het vliegpersoneel of ze iemand aan boord moeten laten. De daadwerkelijke bevoegdheden zijn ons in dit stadium nog onduidelijk.  

Passenger Name Record

Naast de informatie uit het ESTA formulier delen luchtvaartmaatschappijen je boekingsinformatie met de Amerikaanse overheid. Dit is verplicht sinds 9/11. Het gaat hier om de zogenaamde Passenger Name Records (PNR). In een PNR zit informatie met wie je reist, waar je vandaan kwam, wat je maaltijdvoorkeuren zijn en evt. creditcard gegevens en aantekeningen van bijvoorbeeld het reisbureau. Ze kunnen niet alleen reisgewoonten of relaties tussen twee of meer personen blootleggen, maar ook inlichtingen verschaffen over de financiële situatie van passagiers, hun voedingsgewoonten, hun religieuze en politieke opvattingen, hun gezondheidstoestand en 'raciale' of etnische afkomst.

Een nieuw akkoord moet het ook mogelijk maken persoonsgegevens van vliegtuigpassagiers aan de Canadese autoriteiten. Maar volgens een uitspraak van het Europees Hof van Justitie van afgelopen woensdag zijn diverse bepalingen van de ontwerpovereenkomst (2014) in strijd met mensenrechten zoals privacy. Het akkoord kan daarom in de huidige vorm geen doorgang vinden. Het Hof gaf aan specifieke zorgen te hebben over de langdurige opslag van data, en het specifieke gebruik van de PNR gegevens voor etnisch profileren. Het is de vraag wat deze uitspraak betekent voor overeenkomsten met landen zoals de Verenigde Staten met slechtere privacy waarborgen dan Canada.

Muslim Ban

Ten slotte; President Trump heeft er geen geheim van gemaakt dat hij het liefst buitenlandse moslims zou willen weren uit de VS met het oog op terrorismebestrijding. De eerste versie van de zogenaamde ‘muslim ban’ is ongrondwettelijk, en via advocaten van de ACLU verworpen en aangepast. Ook de zojuist ingevoerde alternatieve ‘muslim ban’ baart grote zorgen. Burgers uit 6 ‘Moslimlanden’ worden sinds 29 juli (tijdelijk) niet toegelaten tot Amerikaans grondgebied. Dit raakt ook Nederlanders van Iraanse of Somalische afkomst met een dubbel paspoort. Of multinationals in Nederland die personeel willen overplaatsen. Alleen burgers die al een geldig verblijfsdocument hadden, of ‘nauwe banden’ of directe bloedverwanten in de VS hebben worden uitgezonderd.

Etnisch Profileren is het gebruik van criteria of overwegingen omtrent ‘ras’, huidskleur, etniciteit, nationaliteit, taal en religie terwijl daarvoor geen objectieve rechtvaardiging bestaat. Dit is verboden; zowel in de Verenigde Staten als in Nederland. De casus van Ismail en Othmane roept op zijn minst vragen op over het Amerikaanse officiële beleid, maar vooral ook over de daadwerkelijke uitvoering ervan. Trumps nieuwe grensbeleid is onderdeel van een grotere discussie. Mondiaal ontstaat er een klimaat waarin vooroordelen en discriminatie goed gepraat worden ten dienste van veiligheid; het doel lijkt alle middelen te heiligen. 

.